Trong nhiều thập kỷ, xã hội hiện đại có xu hướng xây dựng hình ảnh CEO như một kiểu “thiên tài bẩm sinh”: người có bản lĩnh vượt trội, trực giác sắc bén, khả năng ra quyết định nhanh và chính xác. Hình ảnh này được củng cố bởi truyền thông, sách kinh doanh đại chúng và những câu chuyện thành công được kể lại một cách đầy cảm hứng. Tuy nhiên, khi quan sát từ góc độ học thuật, các nghiên cứu về quản trị và khoa học hành vi lại đưa ra một bức tranh khác: tư duy lãnh đạo không phải món quà bẩm sinh, mà là một năng lực có cấu trúc, có thể học, có thể rèn luyện và có thể phát triển theo thời gian.

Herbert Simon – nhà khoa học đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1978 – đã đặt nền móng cho lĩnh vực khoa học ra quyết định khi đưa ra khái niệm “bounded rationality” (lý trí bị giới hạn). Theo ông, con người không ra quyết định trong điều kiện lý trí tuyệt đối, mà luôn bị giới hạn bởi ba yếu tố: thông tin không đầy đủ, năng lực xử lý thông tin hữu hạn và ảnh hưởng của bối cảnh tâm lý. Điều này có nghĩa là ngay cả những người thông minh, nhiều kinh nghiệm, nếu không được huấn luyện về tư duy ra quyết định, vẫn có thể liên tục đưa ra những lựa chọn sai lầm mà không hề nhận ra.

Daniel Kahneman – Nobel Kinh tế năm 2002 – tiếp tục làm rõ điều này trong công trình nổi tiếng Thinking, Fast and Slow. Ông chỉ ra rằng tư duy của con người vận hành trên hai hệ thống: Hệ 1 (nhanh, trực giác, cảm tính) và Hệ 2 (chậm, phân tích, lý trí). Điều đáng chú ý là phần lớn các quyết định hàng ngày – bao gồm cả những quyết định quan trọng – lại được đưa ra bởi Hệ 1. Trong bối cảnh lãnh đạo doanh nghiệp, nơi mỗi quyết định có thể tác động đến hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn con người, việc ra quyết định dựa quá nhiều vào trực giác mà thiếu năng lực phân tích có hệ thống tiềm ẩn rủi ro rất lớn.

Những phát hiện này dẫn đến một câu hỏi mang tính nền tảng: nếu tư duy ra quyết định của con người vốn dĩ đầy thiên kiến và hạn chế, vậy vai trò của đào tạo lãnh đạo nằm ở đâu? Câu trả lời được nhiều học giả thống nhất là: đào tạo không nhằm tạo ra “người hoàn hảo”, mà nhằm giúp người lãnh đạo nhận diện được các giới hạn tư duy của chính mình, từ đó xây dựng kỷ luật nhận thức và cải thiện chất lượng quyết định.

Peter Drucker – người thường được xem là cha đẻ của khoa học quản trị hiện đại – đã gọi quản trị là một “discipline”, tức một ngành học nghiêm túc với nền tảng lý thuyết, nguyên tắc và phương pháp. Theo Drucker, lãnh đạo hiệu quả không đến từ cá tính mạnh hay sức hút cá nhân, mà đến từ việc hiểu đúng vai trò của mình và thực hành các nguyên tắc quản trị một cách nhất quán. Quan điểm này đối lập khá mạnh với hình ảnh CEO “thiên phú lãnh đạo” thường thấy trong văn hóa đại chúng.

Khi nhìn lại thực tế tại nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, có thể nhận thấy một nghịch lý: người lãnh đạo phải đưa ra những quyết định có ảnh hưởng sâu rộng đến tổ chức, nhưng lại hiếm khi được đào tạo bài bản về tư duy lãnh đạo. Họ học bằng trải nghiệm, bằng thử – sai, bằng cái giá phải trả. Điều này không chỉ gây tốn kém cho cá nhân họ, mà còn cho cả tổ chức và những con người liên quan.

Các chương trình đào tạo lãnh đạo nghiêm túc trên thế giới, từ MBA tại Harvard, INSEAD đến các chương trình executive education, đều không tập trung vào việc “truyền cảm hứng” theo nghĩa cảm xúc, mà tập trung vào việc rèn luyện tư duy. Người học được đặt vào những tình huống phức tạp, phải phân tích case study thật, phải bảo vệ quan điểm trước phản biện, phải đối diện với những giới hạn trong chính cách suy nghĩ của mình. Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra những người “biết nhiều công thức”, mà là những người có khả năng suy nghĩ tốt hơn, sâu hơn và có kỷ luật hơn trước khi ra quyết định.

Nhìn từ góc độ này, vai trò CEO không còn là một danh xưng mang tính biểu tượng, mà là một nghề nghiệp đúng nghĩa – một nghề đòi hỏi nền tảng tri thức, kỹ năng nhận thức và quá trình rèn luyện liên tục. Câu hỏi quan trọng vì vậy không phải là: “Ai sinh ra đã phù hợp để làm CEO?”, mà là: “Ai đủ nghiêm túc để học và rèn luyện để trở thành một CEO tốt hơn?”

Trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng biến động, công nghệ thay đổi nhanh và hành vi khách hàng liên tục dịch chuyển, nhu cầu về những nhà lãnh đạo có tư duy vững chắc, có khả năng học liên tục và có kỷ luật nhận thức càng trở nên cấp thiết. Tư duy CEO, theo nghĩa đó, không phải là một tố chất bẩm sinh, mà là một hành trình học tập nghiêm túc kéo dài suốt đời.